Chociwel

 

Gmina Chociwel leży na skraju Wyżyny Ińskiej, która stanowi jeden z najciekawszych regionów województwa. Chociwel jest malowniczo usytuowany nad jeziorem Starzyc o charakterystycznym półksiężycowym kształcie. Przez gminę przebiegają szlaki komunikacyjne – droga krajowa nr 20 relacji Stargard – Gdynia, drogi wojewódzkie Szczecin – Chociwel (niedokończona autostrada Berlin – Królewiec) oraz Chociwel – Nowogard, szereg dróg powiatowych, a także magistrala kolejowa Szczecin – Gdańsk. Z Chociwla jest tylko 65 km do Szczecina i 25 km do Stargardu.

Obszar gminy wynosi 161 km2 w tym miasto Chociwel w granicach administracyjnych 3,7 km2.

Gminę zamieszkuje ok. 6000 mieszkańców. Średnia gęstość zaludnienia wynosi około 39 mieszkańców/km2 , przy średniej w województwie około 76 mieszkańców/km2 . Około 53% całej liczby ludności gminy mieszka w mieście Chociwel.

W skład Gminy wchodzą sołectwa: Bobrowniki, Lisowo, Starzyce, Długie, Kamienny Most, Wieleń Pomorski ,Oświno, Bród, Karkowo, Kania, Lublino.

Na terenie gminy występują jeziora polodowcowe przeważnie typu rynnowego. Jezioro Starzyc oraz jezioro Kamienny Most z pływającymi wyspami. Występuje tu duża koncentracja zróżnicowanych komponentów środowiska przyrodniczego tworząc malowniczy i stosunkowo mało przekształcony krajobraz pojezierny.

Urozmaicona rzeźba terenu jeziora, rzeki, lasy stwarzają mikroklimat i doskonałe warunki do rozwoju turystyki.

Największym akwenem, do którego gmina ma dostęp jest jezioro Woświn. Jezioro zajmuje powierzchnię około 810 ha. Długość jeziora wynosi 9500 m, szerokość 1500 m, średnia głębokość 9,4 m, a największa głębia wynosi 28 m. Linia brzegowa ma długość około 25 km. Od strony Oświna urządzona jest mała plaża na której można z powodzeniem wypocząć. Woda jest bardzo czysta, a łagodny spadek szelfu pozwala na kąpiele wodne. Nad jeziorem w parku znajdują się domki campingowe. Drugie dojście do brzegów jeziora znajduje się 2 km od wsi Wieleń Pomorski gdzie studenci ze Szczecina w okresie letnim organizują obozy surfingowe.

Drugim co do wielkości jeziorem w Gminie Chociwel jest jezioro Starzyc o powierzchni 59,2 ha długości około 3000 m i szerokości około 200 m. Największa głębia około 9 m. Położone na wysokości 68 m n.p.m. Starzyc jest typowym jeziorem rynnowym, wody płynące w kierunku czoła lodowca wyżłobiły jego charakterystyczny fajkowy kształt i wysokie, często strome zbocza. Jezioro stanowi doskonały teren do uprawiania sportów wodnych. Dla wędkarzy jest wspaniałym miejscem połowów wielu szlachetnych gatunków ryb. Nad jeziorem panuje specyficzny mikroklimat, który podnosi walory tego terenu jako ośrodka wypoczynku i rekreacji. Jest tu plaża, korty tenisowe ,a w budynku po byłej szkole powstał hotel z barem i restauracją.

Jezioro Kamienny Most jest trzecim co do wielkości akwenem wodnym naszej gminy. Powierzchnia wynosi około 58,1 ha, długość 1500 m, szerokość 150 m, średnia głębokość około 3 m, długość linii brzegowej około 8 km. Akwen ten jest przykładem jeziora zanikającego na skutek zamulania i zarastania. Brzeg jeziora porasta kożuch roślinności bagiennej, która rozszerza swój zasięg i w przyszłości pokryje całe lustro wody. Części obumarłych roślin opadają na dno wypełniając misę jeziora osadami gytii i torfu. Dzięki procesowi zarastania podziwiać możemy pływające wyspy. Są to trzy wyspy o średnicy 30 – 60 m porośnięte bujną roślinnością z przewagą olchy, zmieniają one swe położenie w zależności od kierunku i siły wiatru. Bogaty system korzenny umacnia oderwaną od podłoża glebę i nie dopuszcza do jej rozpadu. Ze względu na trudny dostęp do brzegów jeziora stanowi ono tylko cenny akwen wodny dla wędkarzy i rybaków. Mieszkańcy Kamiennego Mostu mają inne kąpielisko, a jest nim oczko wodne zwane „Czarne”, które znajduje się po prawej stronie drogi do Ińska między Kamiennym Mostem, a miejscowością Kamionka.

Szata roślinna już od czasów najdawniejszych była w tym regionie bardzo bogata. Chociwel otaczały zalesione bagna i rozległa puszcza. Sama nazwa Freienwalde już mówi o „wolnym lesie”. Lasy stanowiły atrakcyjne tereny łowieckie, służyły jako pastwiska dla bydła, a ponadto dostarczały cennego opału i budulca – wszakże do XVIII wieku wznoszono budowle tylko drewniane. Przydziałem drewna zajmowała się zawsze rodzina Wedlów.

Obecnie lasy całej gminy należą do Nadleśnictwa Dobrzany. Lasy zajmują 33% powierzchni naszej gminy występują w nich liczne rośliny (27 gatunków objętych ochroną prawną, w tym 17 ścisłą). Przeważają lasy mieszane, w których rośnie sosna, brzoza, olcha, modrzew, świerk oraz buk i dąb. W formie domieszki występuje daglezja, sosna wejmutka, klon, jesion, grab, topola i osika. Z krzewów spotkać można: bez koralowy, czeremchę zwyczajną, kruszynę, kalinę koralowa, leszczynę, jarzębinę, żarnowiec miotlasty i gajowy. W podszyciu rosną maliny, jeżyny i podrosty drzew. Runo składa się z suchych mchów, porostów, wrzosu, suchych traw, jagody, borówki, brusznicy, macierzanki i grzybów oraz szczawika, czernicy, konwalii, paproci, zawilca, przylaszczki, a także bluszczu. Wśród torfowisk można spotkać mięsożerną rosiczkę okrągłolistną, a na jeziorach białe grzybienie, żółte grążele. Brzegi jezior porastają trzciny, tataraki i lilie wodne.

Szczególny rodzaj roślinności gromadzą parki dworskie w Kamiennym Moście, Starzycach, Lisowie, Karkowie czy Wieleniu Pomorskim. Występuje w nich wiele drzew i krzewów egzotycznych sprowadzonych z Azji, Ameryki Północnej i południowej Europy. Napotkać tu można liczne sosny wejmutki, srebrne świerki, bukszpany, czerwone buki, cypryśnik groszkowaty, orzech włoski, kasztanowiec biały i czerwony, jodły kaukaskie, morwy, wierzby, świerk kłujący, skrzydłorzech kaukaski, tuję i liczne cisy. Prawdziwą ozdobą parków są aleje spacerowe obramowane starymi lipami, grabami lub kasztanowcami. Na szczególną uwagę zasługuje pomnik przyrody, jakim jest ponad 300 letnia sosna znajdująca się za cmentarzem w Kamiennym Moście. Park w Kamiennym Moście ma ciekawe okazy dębów zwanych halabardnikami – jeden z nich ma obwód 5,7m oraz potężne buki. To prawdziwe pomniki przyrody.
Wiele ciekawych gatunków roślin znajduje się na naszych łąkach, które zakwitając wiosną tworzą piękny, różnobarwny dywan.

Na terenie gminy znajduje się szereg zespołów przyrodniczo – krajobrazowych, które charakteryzują się nie tylko walorami krajobrazowymi, ale również stanowią ostoje i żerowiska dla zwierząt oraz lęgowiska dla ptaków, płazów i gadów. Są to głównie torfowiska z ginącymi i chronionymi gatunkami różnorodnych roślin.

 

 

Historia miasta

Obecna nazwa miejscowości Chociwel kształtowała się różnie na przestrzeni dziejów. Pierwsze wzmianki pochodzą z 1190 roku kiedy to Wedlowie opanowali osadę słowiańską leżącą na szlaku handlowym wiodącym ze Szczecina i Stargardu na Pomorze wschodnie i nadali jej nazwę Fryenwalde (Bruggemann). Z 1321 roku pochodzi informacja, że miejscowość określano mianem Vredenwalde, natomiast w 1329 roku Nove Vrigenwalde. Kiedy w 1338 roku nadano miejscowości prawa miejskie, to miasto nazywało się Wreinwaldis. Rok 1492 – Nygen Vrigenwalde. Ostatecznie pozostała nazwa Freinwalde i oznaczało w wolnym tłumaczeniu osadę w wolnym, swobodnym lesie lub polu.

Nazwa polska jest nowa, powstała po 1945 roku i nawiązuje do występującej w 1338 roku nazwy pobliskiego jeziora – Kotzavil, którą zrekonstruowano jako Chociwel. Jak podaje Tadeusz Białecki w swojej pracy o herbach miast Pomorza Zachodniego nazwa naszej miejscowość mogła brzmieć Kociewie, urobiona od słowa „kot”; znana jest też „kocanka” – rodzaj rośliny. Etymologia ta wymaga jednak dalszych badań językowych. Po wojnie miasto nosiło krótko przejściową nazwę „Chociwół”. My znamy naszą nazwę miejscowości jako Chociwel i chyba już tak nazwa pozostanie.

Materiały archiwalne świadczą o tym, że w okolicach Chociwla istniały liczne osady otwarte już w najwcześniejszych okresach średniowiecza (VI – VIIIw.). Zamieszkiwały tu plemiona słowiańskie, które napłynęły z okolic Morza Kaspijskiego w okresie wędrówki ludów. W okolicy Chociwla nad rzeką Krąpielą i jeziorem Starzyc plemiona znalazły dogodne miejsce na osiedlenie. Słowianie tworzą tu pierwsze zręby ustroju rodowo – plemiennego. Pojawiają się pierwsze duże grody chroniące ludność w okresie najazdów lub innych niebezpieczeństw. W X wieku istniał tu słowiański gród o nieznanej nazwie, zlokalizowany nad jeziorem we wschodniej części późniejszego średniowiecznego miasta wraz z towarzyszącą mu osadą podgrodową. Przypuszczalnie istniały one do XII w. Budowa trwała ponad pół wieku i prowadzona była segmentami: prezbiterium z zakrystią, nawa główna i boczne oraz kaplica dobudowana w drugiej połowie XV wieku. Fortyfikacje miejskie były już bardzo potężne, składały się z wysokich kamiennych murów i potrójnych obwałowań  ziemnych. W murach znajdowały się dwie bramy: Wysoka oraz Młyńska. Pierwsza wzmianka o szkole pochodzi z 1474 roku. W roku 1492 miasto strawił wielki pożar, w którym zniszczeniu uległy wszystkie dokumenty miasta. W 1600 roku następuje ponowna lokalizacja miasta; Wedlowie nadają mu prawa lubeckie. Podstawą gospodarki było rolnictwo i rzemiosło. Ważną rolę – z uwagi na lokalizację miasta na szlaku między Brandenburgią, a Pomorzem odgrywał handel. Odbywały się tu cztery jarmarki w ciągu roku. Według danych z 1628 roku znajdowały się tu 93 budynki mieszkalne i 50 innych zabudowań. Okres wojny trzydziestoletniej (1618 – 1648) był dla Chociwla wyjątkowo tragiczny. Wielka zaraza (1630 i 1637) zabrała 760 mieszkańców czyli prawie całą ówczesną populację. Upadek miasta przypieczętował wielki pożar w1660 roku, który zniszczył całe miasto prawie doszczętnie. Przez Chociwel przechodziła granica między marchią brandenburską z siedzibą w Kostrzyniu, a władzą książąt pomorskich z siedzibą w Kamieniu Pomorskim. Dopiero traktat westfalski w 1638 roku zakończył spór. Okolice Chociwla były również niepokojone przez wojska szwedzkie, które maszerowały tędy w 1655r. na podbój Polski. Natomiast dwa lata później za Karolem Gustawem podążały wojska Stefana Czarneckiego, a nawet w okolicach Sątyrza rozbiły obóz nocny, by dalej powędrować do Wielkopolski.

W XVIII wieku, pomimo okresowych wojen i niepokojów, postępowała powolna odbudowa miasta, dzięki zapobiegliwości rodziny Wedlów w 1700 roku kierującej magistratem. Nową zabudowę wznoszono w konstrukcji ryglowej; w takiej też wybudowano około 1750r. budynek ratusza. Znaczny rozwój miasta nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Ratusz murowany wybudowano w latach 1817-18. Dynamikę rozwoju stymulowało w sposób szczególny wybudowanie w 1843 r. szosy do Stargardu, zaś w 1859r. linii kolejowej Stargard – Łobez. Poprawiono również drogi lokalne łączące miasto z otaczającymi wioskami. Dzięki tym inwestycjom następuje szybki rozwój miasta i przyrost ludności tak, że w1861 roku miasto liczyło 2200 mieszkańców. Rozebrano mury obronne, a wały splantowano na ogrody miejskie. W 1852 roku rozebrano bramy Wysoką i Młyńską, gdyż były bardzo zniszczone. Odtąd Chociwel był miastem otwartym. W mieście były dwie szkoły, szpital św. Jerzego, dwa kościoły, przytułek dla ubogich, sierociniec, budynek policji. Podstawą utrzymania ludności było rolnictwo, handel i rzemiosło (murarze, cieśle, stolarze, gastronomicy, piekarze, rzeźnicy, młynarze i browarnik). Wyszynkiem piwa zajmowano się już od 1719 roku. Powstały również punkty pędzenia wódki. W mieście były dwa młyny wodne i dwa wiatraki. Młyn zbożowy (Rauschmühle) miał także zainstalowane urządzenia tartaczne i tłocznie oleju, a w latach 60 -tych XIX wieku otrzymał maszynę parową. Drugi młyn słodowy miał również urządzenia tartaczne i związany był z miejscowym browarem. Początek XX wieku to w dalszym ciągu intensywny rozwój miasta. W związku z tym następuje porządkowanie ciągów ulicznych, ustalono granice miedzy ulicą, a posesjami. Nadano nazwy ulicom i numerację posesji. Miasto było oświetlone latarniami olejowymi. Oświetlenie elektryczne uzyskał Chociwel w 1925 roku po wybudowaniu elektrowni wodnej przy ujściu wód z jeziora Starzyc do rzeki Krąpiel. Liczba ludności szybko wzrastały ponieważ w ustroju miasta zniesiono ograniczenia utrudniające wpis do ksiąg miejskich. W 1933 roku liczba ludności wynosi 3277 osób. Ludność w dalszym ciągu utrzymuje się z rolnictwa, ale uprawa roli jest już nowoczesna dzięki znacznemu umaszynowieniu i stosowaniu płodozmianu oraz uprawie roślin motylkowych. Nowoczesną uprawę propaguje istniejąca tu od 1923 roku szkoła rolnicza oraz punkt poradnictwa rolniczego. Od 1933 roku otwarto też szkołę ogólno zawodową kształcącą w zakresie rzemiosła, techniki i mechanizacji. Najwcześniej rozwinęło się w Chociwlu szkolnictwo powszechne – były tu dwie szkoły prowadzone zarówno przez duchownych jak i nauczycieli świeckich. W mieście funkcjonowały dwa duże sklepy handlu materiałami włókienniczymi, suknem i gotowymi ubraniami. Poza tym były jeszcze inne sklepy, w których sprzedawano różne artykuły. Była również apteka. Kramy w rynku posiadało 30 handlarzy, dwóch z nich prowadziło sprzedaż napoi wyskokowych na podstawie specjalnej koncesji. Gastronomią zajmowało się 15 szynkarzy, którzy prowadzili kilka jadłodajni, winiarnię oraz hotel.

Po I wojnie światowej handlowano w Chociwlu już w sposób nowoczesny. Oprócz dotychczasowych przedmiotów handlu tj. produktów rolnych, istniał w Chociwlu sklep z rowerami, maszynami do szycia itp. Bardzo bogato była zaopatrzona drogeria, można w niej było kupić: farby, tapety, artykuły do pielęgnacji niemowląt i chorych. W tym samym sklepie sprzedawano; kawę, kakao, herbatę, wino, cygara, papierosy, środki do leczenia zwierząt oraz oleje do maszyn. W mieście był duży dom towarowy o długich tradycjach, bo założony w 1775 roku (Kaufhaus Dobrin). Miasteczko było punktem zbytu dla okolicznych wiosek. Przez cały XIX aż do 1939 roku odbywało się tu 8 jarmarków, dwa kwartalnie trwające dwa dni. W pierwszy dzień odbywała się tu sprzedaż prosiaków i gęsi, a w drugim jarmark ogólno kramarski.

Po roku 967 Pomorze zostaje włączone w polski organ państwowy. Urzędują tu kasztelanowie sprawujący funkcje polityczne i administracyjne. Najwcześniejsze dzieje Chociwla nie są znane z braku źródeł. Właścicielami grodu była rodzina Wedlów najprawdopodobniej od 1190 roku. Najstarsze źródła pisane pochodzą dopiero z 1321 roku, wynika z nich, że był to już zorganizowany ośrodek miejski, brak było tylko odpowiedniego dokumentu. Właściciele miasta, opowiadający się po stronie brandenburskiej zadbali o przyznanie Chociwlowi praw miejskich co potwierdza dokument z dnia 12 marca 1338 roku. Potwierdza on stan już istniejący, a uczynili to bracia Wede i Hruning Wedlowie. Dokument określał tereny, które przeszły na własność miasta oraz udzielenie mu przywilejów. W XIV wieku istniała w mieście kaplica św. Ducha, zamek oraz obwarowania. Z pierwszej połowy XV wieku pochodzą wzmianki o szpitalu i kaplicy św. Jerzego. W pierwszej połowie tego stulecia zaczyna się budowa gotyckiego kościoła farnego pw. Najświętszej Marii Panny.

 

 

PolandEnglish